'पुनर्बांधणी'बाबत हवा सकारात्मक दृष्टीकोन!

पुणे शहरातील जागेची उपलब्धता, वाढणारी लोकसंख्या आणि आवाक्‍यातील घरांची कमतरता या प्रमुख गोष्टींचे समीकरण जुळणे सद्यस्थितीत तसेच नजीकच्या काळातही अशक्‍य वाटते. यावर उपाय म्हणून "पुनर्बांधणी'चा (रिडेव्हलपमेंट) पर्याय गेल्या काही वर्षांत समोर आला आहे. परंतु या पर्यायासोबत जाऊन शहराला एक नवा चेहरा देण्यासाठी अद्यापही सभासद व सोसायटीधारक पुढे येत नाहीत. शहराच्या चेहऱ्याला एक नवा आकार देण्यात, नवी स्काय लाइन बनविण्यात "पुनर्बांधणी' एक महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते. म्हणूनच पुनर्बांधणीबाबत सकारात्मक दृष्टीकोनाची गरज आहे...

पुणे शहरातील ऐतिहासिक वाडे, जुन्या इमारती आज पन्नास य त्याहून अधिक वर्ष झाले तरी उभ्या आहेत. त्या पाडून त्या जागी नव्या सोयी-सुविधांनीयुक्त अशा इमारती उभारणे म्हणजे पुण्याची जुनी ओळख नष्ट केल्यासारखे आहे, असा अनेक जणांचा गैरसमज आहे.

काही सोसायटीच्या पुनर्बांधणीच्या प्रक्रियेत सभासदांना आलेला "वेगळा' अनुभव सभासदांचे मत बनविणारे असले तरीही, सर्वच पुनर्बांधणी प्रकल्पांमध्ये असाच अनुभव येईल; असे गृहितक मांडणे काही अंशी अतातायीपणाचे ठरेल.

पुनर्बांधणीची संपूर्ण प्रक्रिया तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने राबविल्यास ती प्रक्रिया सुरक्षित तर असतेच त्याचबरोबर सामान्य ग्राहकांसाठी किफायशीर देखील ठरते. तज्ज्ञांच्या मदतीने मुंबईत तसेच खुद्द आपल्या पुणे शहरातही अनेक सोसायट्यांनी यशस्वीरीत्या पुनर्विकासाची प्रक्रिया राबविली आहेत. आज गरज आहे ती "पुनर्बांधणी' या विषयाकडे वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची. जेणेकरून शहराला नवा चेहरा ताजा मिळू शकेल.

"पुनर्बांधणी' करताना सोसायटीने किंवा घर मालकांनी एक गोष्ट लक्षात ठेवणे आवश्‍यक आहे, ती ही की घर आपली महत्त्वाची मालमत्ता आहे; ती विकसित करताना, त्यासंबंधीच्या प्रक्रियेतून जाताना आर्किटेक्‍ट, स्ट्रक्‍चरल डिझायनर, लीगल ऍडव्हाझर यांच्याशी सल्लामसलत करण्याची. ही गरज खुद्द राज्यशासनाने बनविलेल्या केलेल्या गृहनिर्माण संस्थांना महाराष्ट्र सहकारी संस्था अधिनियम 1960 च्या कलम 79(अ) अन्वये सहकारी गृहनिर्माण संस्थांच्या इमारतीचा पुनर्विकास करण्याबाबतच्या निर्देशांमध्ये मांडली आहे. "पुनर्बांधणी'ची प्रक्रिया अतिशय किचकट असते असाही अनेकांचा समज आहे, परंतु बदलत्या काळानुसार आपल्याला योग्य सोयी-सुविधा मिळत असतील तर या पर्यायाचा अवलंब करायला काहीच हरकत नाही.

केव्हा करावी "पुनर्बांधणी' साधारणतः कोणतीही इमारत बांधून पंधरा ते वीस वर्षे झाल्यानंतर "पुनर्बांधणी'चा विचार करायला हवा. याचबरोबर निवासी इमारतीतील ड्रेनेज (सांडपाणी) व्यवस्था कोलमडल्यास, इमारतीतील पाण्याची पाइपलाइनची दुरुस्ती वारंवार करावी लागत असल्यासही "पुनर्बांधणी'बाबत सोसायटीच्या सभासदांनी चर्चा करणे उचीत ठरते. जशी-जशी वास्तू जुनी होते, त्यानुसार तिथे राहणाऱ्या ज्येष्ठ नागरिकांसाठी असलेल्या सोयी-सुविधा बदलतात. त्यांच्या गरजा बदलतात (जसे की लिफ्ट, बाग आदी) त्याच्या उपलब्धतेसाठी "पुनर्बांधणी'ची आवश्‍यक ठरते.

काही वेळा सभासद व सोसायटीधारक नव्या आधुनिक सुविधांनी युक्त अशा इमारतीसोबतच आपल्या मालमत्तेचे मूल्य वाढविण्यासाठीसुद्धा पुनर्बांधणीचा निर्णय घेताना दिसत आहेत.

"पुनर्बांधणी'ची प्रक्रिया
राज्यशासनाने बनविलेल्या केलेल्या गृहनिर्माण संस्थांना महाराष्ट्र सहकारी संस्था अधिनियम 1960 च्या कलम 79(अ) अन्वये सहकारी गृहनिर्माण संस्थांच्या इमारतीचा पुनर्विकास करण्याबाबतच्या निर्देशांमध्ये मांडली आहे. पुनर्विकासाच्या प्रक्रिया राबविण्यासाठी शासनाने ही जी नियमावली जाहीर केली आहे. त्यात ठराविक मुद्दांच्या आधारे ही प्रक्रिया कशी करावी, ती करताना कोणत्या तज्ज्ञांची मदत घ्यावी. ती कशी घ्यावी यासंबंधाने मार्गदर्शन करण्यात आले आहे. त्यात सर्वप्रथम इमारतीच्या पुनर्विकासासाठी विशेष सर्वसाधारण सभा बोलविण्याची मागणी आणि यासाठी गृहनिर्माण संस्थेतील किमान एक चतुर्थांश पेक्षा अधिक इतक्‍या सभासदांनी मागणी केलेली असणे गरजेचे असल्याचे सांगण्यात आले आहे. त्यानंतर ही संख्या लक्षात घेऊन त्या संबंधित सभासदांच्या अर्जावर निर्णय घेत विशेष सर्वसाधारण सभा बोलविण्यात यावी, असे सूचित करण्यात आले आहे. त्यात पुनर्विकासासंबंधीच्या सूचना व हरकती मागवून त्यावर निर्णय घेण्याचे सुचविण्यात आले आहे. यावर विशेष सभेमध्ये निर्णय घेऊन या पुनर्विकासासंबंधाने एक समिती स्थापन करावी. असेही सांगण्यात आले आहे.

आणखी एक सर्वांत महत्त्वाचा मुद्दा सांगण्यात आला आहे तो हा की, या संपूर्ण "पुनर्बांधणी' प्रक्रियेसाठी वास्तुविशारद (आर्किटेक्‍ट) अथवा प्रकल्प व्यवस्थापकाची सल्लागार म्हणून नेमणूक करण्यात यावी. बांधकाम क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते हा आर्किटेक्‍ट संस्थेने "रिडेव्हलपमेंट प्रोजेक्‍ट' पूर्ण होईपर्यंत संस्थेचा सल्लागार म्हणून नेमणूक कायम ठेवावी. जेणेकरून पुढील तांत्रिकी मुद्दांचा गुंता सोडविण्यास मदतीचे होईल. सोसायटीतील सर्व सभासदांचे एकमत होऊन सोसायटीच्या पुनर्विकासाचा निर्णय घेणे आवश्‍यक असते.

शहराच्या विकासासाठी एक होऊन पुनर्बांधणीच्या पर्यायाचा केवळ विचार न करता त्यावर अंमलबजावणी करण्याची हीच वेळ आहे. शहरात आज अनेक नामवंत बांधकाम व्यावसायिकांचे पुनर्बांधणीचे प्रकल्प सुरु आहे. यासंदर्भात सोसायटीच्यावतीने आपण वृत्तपत्रांमध्ये निविदाही देऊ शकता. त्यावर इच्छूक बांधकाम व्यावसायिक कंपनी आपल्याला प्रतिसाद देते. "पुनर्बांधणी'ची प्रक्रिया सोपी असून ती शहराच्या तसेच सामान्यांच्या विकासासाठी पूरकच आहे.

"पुनर्बांधणी' करताना घ्या काळजी 1. विकसकाचा ट्रॅक रेकॉर्ड तपासावा. त्यांनी आतापर्यंत कोणते गृहप्रकल्प केले आहेत. ते वेळेत पूर्ण केले आहेत का? हे तपासावे.
2. विकसकाची कंपनीची आर्थिक उलाढाल व त्यातील कामगिरी तपासावी. ती आर्थिकदृष्ट्या स्थिर व सक्षम आहे का? हे तपासावे.
3. पुणे शहरासंबंधाने सांगावयाचे झाल्यास टीडीआर विकत घेतला आहे का? तो विकसकाकडे उपलब्ध आहे? हे तपासावे.